Przemęt z kart historii miasta

Przemęt jest jedną z najstarszych miejscowości na pograniczu wielkopolsko-śląskim. Ma bogatą historię zawartą w 140 bibliografiach, w których jest 27 dawnych nazw tego grodu/miasta. Jego nazwa wywodzi się od brodu/męty, czyli dogodnego przejścia przez bagna na wyspę. Pierwsze ślady czasowego pobytu człowieka na naszym terenie sięgają aż 4 tys. lat p.n.e.

Za panowania naszych pierwszych Piastów w XI wieku zbudowano gród przemęcki, który był ważnym ośrodkiem władzy administracyjnej, czyli kasztelanii nad mniejszymi 30 grodami oraz strategicznym przejściem z Wielkopolski na Śląsk.

Jeżeli wierzyć legendom, w czasie wojny cesarza Niemiec Henryka I w 920 r. ze Słowianami Nadobrzańskimi okoliczni włościanie znaleźli schronienie przed Niemcami w warowni w Przemęcie. Warownia ta od przyjęcia uchodzących została nazwana Przyjętem a później Przemętem.

Prawdopodobnym założycielem Kasztelanii Przemęckiej ok. 1070 r. był książę Wielkopolski Bolesław Śmiały (od 1076 król Polski). Kasztelania ta należała wówczas do jednej z największych kasztelanii w Wielkopolsce. Nie znane są imiona pierwszych domniemanych kasztelanów przemęckich z lat 1070-1244. Nasz władca był też wówczas fundatorem klasztoru benedyktynów w Lubiniu.

W przemęckim grodzie/zamku urzędował przedstawiciel księcia/króla kasztelan-urzędnik ziemski, który ściągał daniny od podwładnych i był sędzią oraz dowódcą obrony grodu w razie ataku wroga zewnętrznego. Przy grodzie znajdowało się podgrodzie otoczone wysokim do 4 m wałem drewniano-ziemnym, w którym mieszkali rzemieślnicy wytwarzający różne materiały na rzecz mieszkającego w grodzie kasztelana i jego urzędników. Bazą żywnościową dla tej ludności były w sąsiednim Zaborowie źrebia, czyli ziemia orna do uprawy zbóż oraz rozlegle pastwiska do chowu bydła, owiec i koni.

 Z przemęckiego grodu między jeziorem a bagnami rzeki Obry było wspomniane wyżej dogodne przejście zwane później „gaćką” do pobliskiej osady targowej wokół stawku, w pobliżu którego został zbudowany w XI wieku kościółek drewniany pw. św. Piotra, od którego wzięła się potem nazwa Świętopietrze – utrzymywana do XVI wieku, a później nazwana Przedmieściem. W bliskim sąsiedztwie Świętopietrza był też odrębny przysiółek (mała osada) o nazwie Białagóra.

Mieszkańcy przemęckiego grodu i podgrodzia wiedli wówczas spokojny tryb życia, który uległ pogorszeniu w 1157 r. w wyniku najazdu wojsk cesarza niemieckiego Henryka Barbarossy, który zniszczył nasze podgrodzie idąc z Bytomia Odrzańskiego przez Sławę Kaszczor, Przemęt i Grodzisk na Poznań. W następnych prawie 200 latach w czasie podziału Polski na dzielnice, ludność Kasztelanii Przemęckiej nie zaznała spokoju, gdyż była widownią burzliwych walk między książętami śląskimi i wielkopolskimi.

W tym okresie pojawiła się najstarsza pisemna informacja o Przemęcie/Premut civitas/(Przemęt miasto/osada) – zapisana w Księdze Brackiej klasztoru benedyktynów w Lubiniu k.Krzywinia  z 1140 r., którzy w osadzie Przemęt posiadali 8 wołów i 2 konie do bronowania.

W kolejnym dokumencie z 1210 r. wystawionym przez księcia kaliskiego i wielkopolskiego Władysława Odonica w Borzykowie (woj.łódzkie) dla cystersów z niemieckiej Pforty w Turyngi, jest pierwsza zmianka o Kasztelanii Przemęckiej „Provintia Premontensi”, na której mieli się osiedlić cystersi. Są wymienione w tym dokumencie po raz pierwszy nazwy naszych najbliższych miejscowości: Wierzchuje, Mochy, Ptowo, Siekowo, Kluczewo, Radomierz, Górsko, Osłonin i inne dalsze oraz imiona osób w nich mieszkających. Brak tu informacji, że Przemęt był już miastem–civitas.

W 1210 r. wspomniany wyżej ks. Odonic nadaje cystersom z Pforty 13 osad w Kasztelani Przemęckiej pod nowe opactwo z siedzibą w Wierzchuje (obecna nazwa Papiernia gm.Włoszakowice). Do lokacji klasztoru jednak nie doszło.

W 1234 r. Przemęt został zajęty przez wojska księcia Henryka Brodatego i przyłączony do Śląska.

W 1241 r. w Przemęcie wybuchł bunt przeciwko uciążliwym rządom księcia śląskiego. Z odsieczą przybył wówczas książę Wielkopolski Przemysław I, syn Władysława Odonica, który zdobył szturmem Przemęt i przyłączył go do Wielkopolski. Trzy lata później w 1244 r. kasztelanem przemęckim uczynił wybitnego możnowładcę z Bnina i Kórnika – Przedpełkę herbu Łodzia, który odszedł od księcia Henryka Brodatego, uczestnicząc potem w walce o Przemęt.

Kolejnymi kasztelanami po Przedpełku również poświadczonymi w dokumentach historycznych byli Wojciech/Adalbert (1245) r., Beniamin Zaremba (1257), Ciechosław (1265), Bodzęta I (1277-1281).

W kolejnych źródłach z XIII wieku jest wzmianka, iż w latach 1261-1312 istniał powiat (dystrykt) przemęcki, w którym urzędowali kasztelanowie.

Kolejnym wydarzeniem historycznym na terenie Kasztelanii Przemęckiej była lokacja w Kaszczorze w 1285 r. cystersów z Paradyża (obecna nazwa Goździkowo w woj. lubuskim) tzw. „białych mnichów” przez wojewodę poznańskiego Beniamina Zarembę, którzy potem ze względu na lepsze warunki bytowania przenieśli się w 1290 r. do sąsiedniego Wielenia.

Ważnym też wydarzeniem w historii Przemętu był rok 1296, w którym książę śląski Henryk I głogowski zbrojnie odbił Przemęt z panowania książąt wielkopolskich i przyłączył go do Śląska. Był on prawdopodobnym założycielem miasta Przemęt.

Przemęt w latach 1300-1305 był pod panowaniem króla Czech i Polski Wacława II, który ustanowił u nas urząd starosty i wprowadził do obiegu grosz praski. Przemęt już był wówczas miastem.

W 1311 r. wójtem miasta Przemęt imiennie odnotowanym był Szyban.

1332 r.– król Władysław Łokietek po zjednoczeniu Polski przyłączył w drodze walk z książętami śląskimi Przemęt do swego królestwa. Zaczęto wprowadzać nowy podział administracyjny kraju – kasztelanie zastąpiły powiaty, a ośrodkami stawały się miasta, w których władzę sprawowali starostowie urzędnicy królów.

Przemęt został włączony do powiatu kościańskiego. Kasztelanowie pozbawieni swej władzy pełnili wówczas honorowo swe urzędy zasiadając w Senacie aż do II rozbioru Polski w 1793 r. Osoby pełniące wówczas w Rzeczypospolitej najwyższe stanowiska w państwie otrzymywały dodatkowo od królów historyczne tytuły kasztelanów danych prowincji. Przykładem mogą być znane postaci z Wielkopolski jak Andrzej Opaliński herbu Łodzia-marszałek wielki koronny, starosta generalny Wielkopolski, starosta kolejnych 4 miast, w latach 1560-1569 otrzymał też tytularne stanowisko kasztelana przemęckiego. Kolejną postacią w 1621 r. był Marcin Żegocki herbu Jastrzęb, marszałek sejmów nadzwyczajnych, sekretarz króla Zygmunta III Wazy, sędzia wschowski i ojciec Krzysztofa starosty babimojskiego–pierwszego partyzanta Rzeczypospolitej, który też otrzymał tytularne stanowisko kasztelana przemęckiego.

Dzieciom kasztelanów przysługiwały wówczas tytuły odojcowskie. Dla synów takim tytułem był kasztelanic, a dla córek i żon tytuł kasztelanki.

W źródłach historycznych jest odnotowanych 30 nazwisk przemęckich kasztelanów spośród 50, którzy piastowali ten tytularny urząd w I Rzeczypospolitej (wykaz nazwisk w załączniku do artykułu).

A oto kolejne informacje historyczne o naszym mieście Przemęt.

 

W 1344 r. król Kazimierz Wielki, przebywając w Przemęcie wydał dokument, w którym przekazał Wincentemu z Granowa wsie Grotniki i Bukówiec Mały.

• 1395 r. król Wł. Jagiełło przed zbliżającą się wojną z Krzyżakami pożyczył od braci Borków z Gryżyny k. Kościana 600 grzywien groszy praskich dając im w zastaw gród i miasto Przemęt wraz z Błotnicą, Radomierzem, Sączkowem i folwarkiem Zaborowo.
• 1406 r. w Kościanie król Władysław Jagiełło potwierdził prawa miejskie Przemętu przenosząc je z prawa polskiego na prawo magdeburskie (niemieckie).
• 1408 r. król Wł. Jagiełło podarował/przekazał klasztorowi cystersów z Wielenia po spłaceniu jego pożyczki braciom z Gryżyny miasto Przemęt z przylegającym Świętopietrzem oraz wsiami Radomierz, Błotnica, Sączkowo i folwarkiem Zaborowo i obdarzył je wolnościami oraz zezwolił na relokacje siedziby ich klasztoru do Przemętu. Wójtem Przemętu został wówczas nowy właściciel miasta – opat Tomasz. Darowiznę te zatwierdził w 1410 r. papież Grzegorz XII.
• 1411 r. imiennie został odnotowany burmistrz Przemętu Jan Borek oraz 4 rajców miejskich i 7 ławników tworzących radę miejską podlegającą opatowi cystersów.
• 1418 r. Cystersi z Wielenia w obawie przed częstymi atakami Brandenburczyków przenoszą się do Przemętu-miasta wraz z przyległymi osadami, które król Wł. Jagiełło podarował im po spłaceniu przez nich jego pożyczki (zastawu) u braci z Gryżyny w kwocie 600 grzywien groszy praskich.
• W następnych latach w miejsce dawnego kasztelańskiego zamku cystersi wznoszą murowany kościół i drewniane zabudowania klasztorne dla ok. 20 zakonników. Cystersi z Przemętu mieli wówczas przed Perkowem własną cegielnię.
• 1420 r. zbudowano kościół pw. św. Andrzeja w Przemęcie.
• 1458 r. z Przemętu na wyprawę wojenną (wojnę 13. letnią) z Krzyżakami do Malborka wysłano 2 piechurów na odsiecz oblężonej polskiej załodze.
• 1467 r. – odcisk najstarszej pieczęci miejskiej Przemętu jako godła miejskiego na dokumencie przedstawiającym postać św. Andrzeja trzymającego przed sobą ukośnie krzyż. Dokument znajduje się w Archiwum Państwowym w Poznaniu.
• 1482 r. za panowania króla Kazimierza Jagiellończyka była pierwsza w Przemęcie poczta /stacja królewska.
• 1507 r. Wawrzyniec z Przemętu był studentem Akademii Krakowskiej.
• 1513 r. król Zygmunt Stary ustanowił strażnicę celną w Przemęcie.
• 1525 r. przy klasztorze istniała szkoła z 1 nauczycielem, której rektorem był Walenty.
• 1533 r. król Polski i Szwecji Zygmunt III Waza ustanowił w Przemęcie 2 jarmarki w ciągu roku: pierwszy 1 września w dniu św. Idziego, drugi w dniu 30 listopada w św. Andrzeja patrona kościoła pw. św. Andrzeja, a targ tygodniowy odbywał się w każdy wtorek.
• 1545 r. król Zygmunt I Stary potwierdził prawa miejskie Przemętu.
• 1594 r. król Zygmunt III Waza odwiedził przemęcki klasztor i kościół.
• 1604 r. zakonnicy wznoszą murowany klasztor, a w latach następnych 1651-1690 zbudowali obecny kościół klasztorny.
• 1605 r. pożar kościoła św. Andrzeja w Przemęcie i jego odbudowa.
• 1610 r. przy klasztorze był przytułek dla 8 osób.
• 1655–1650 r. w czasie potopu szwedzkiego miasto Przemęt zostało zniszczone i sporo jego mieszkańców wymordowano. Na pobliskiej Wyspie Konwaliowej kwaterę dowódczą miał legendarny starosta babimojski Krzysztof Żegocki.
• 1702 r. w Przemęcie przebywał król Polski August II Mocny Sas.
• Wkrótce w czasie trwania kolejnych wojen północnej (1700-1721) i siedmioletniej (1756-1763) Przemęt wraz z Przedmieściem został mocno zniszczony przez przemarsze wojsk saskich, szwedzkich, rosyjskich i pruskich, a ludność zdziesiątkowana i już nie wrócił do dawnej swojej świetności.
• 1793 r. Przemęt po II rozbiorze Polski został włączony do państwa pruskiego. Władze pruskie przeprowadziły zaraz spis osób, mienia i inwentarza Polaków w ankiecie tzw. Indaganda składającej się z 85 pytań, w której odnotowano, iż w naszym mieście mieszkało 189 osób w tym 28 zakonników w klasztorze, było 35 domów mieszkalnych z gliny – 2 kryte gontami a pozostałe słomą, drewniana szopa jako więzienie miejskie, 3 studnie w tym 1 publiczna, 19 warsztatów rzemieślniczych – 5 krawców, 3 murarzy, 2 piekarzy, 2 kuśnierzy, 2 szewców oraz rzeźnik, rymarz, tkacz lnu, kołodziej, betoniarz, i wypalacz cegieł. Był także gościniec, kościół parafialny z cmentarzem i kościół klasztorny, dom dla ubogich obojga płci zwany szpitalem, w którym przebywało 8 osób oraz szkoła z 1 nauczycielem. W mieście nie było ulic brukowanych i ratusza. Był też stróż nocny, fryzjer, który pełnił też funkcję chirurga oraz organista i 5 muzykantów. Ponadto mieszkańcy trudnili się też uprawą roli i chowem bydła. Posiadali 8 koni, 31 wołów, 52 krowy i 61 świń. W mieście Przemęt istniał magistrat mający władzę cywilną, który był wybierany przez mieszkańców co roku, a jego skład zatwierdzał właściciel
  miasta-opat cysterski, który latem urzędował w Przysiece k. Kościana, a zimą w Kaszczorze. Magistrat składał się z burmistrza, sędziego miejskiego, pisarza, 2 radnych i 2 ławników. Ostatnim burmistrzem miasta Przemęt była osoba o nazwisku Raczkowski. Przemęt należał wówczas do najmniejszych miasteczek w Wielkopolsce.
• 1794 r. Powstanie Kościuszkowskie objęło też swym zasięgiem Wielkopolskę. (wybuchło wtedy tzw. I Powstanie Wielkopolskie), podczas którego Opactwo cystersów w Przemęcie dostarczało walczącym rodakom z wojskami pruskimi na naszym terenie broń i ekwipunek wojskowy.
• 1795 r. opat przemęcki Jan Szołdrski wystosował do władz pruskich 28 października tegoż roku projekt, aby Przemęt utracił prawa miejskie i został uznany za wieś, gdyż klasztor nie jest w stanie płacić wysokich podatków wynoszących 50% z dochodów klasztoru.
• 1796 r. dekretem rządu pruskiego skonfiskowano dobra klasztorne. Po utracie ziemi klasztornej, która była głównym źródłem utrzymania opactwa, klasztor przeżywał duże trudności finansowe przy opłacaniu podwyższonych podatków do 50% dochodów klasztoru.
• 1797 r. Przemęt w dniu 1 czerwca tegoż roku utracił prawa miejskie.
• 1802 r. spalił się drewniany kościół pw. św. Andrzeja przy Rynku. Spłonęło wówczas 19 domów, plebania, organistówka i szpital wraz z zabudowaniami.
• 1805 r. władze pruskie większość dóbr klasztornych sprzedały hr. Keyserlingowi, a z pozostałych części dóbr utworzono dominia, które sprzedano właścicielom prywatnym.
• 1836 r. rząd pruski dokonał kasacji zakonu cystersów zabierając bogaty klasztorny księgozbiór liczący 175 tomów do Królewskiej Biblioteki w Berlinie. Po poru latach zostały one przekazane do archiwum królewsko-pruskiego w Poznaniu. Obecnie cały księgozbiór znajduje się w archiwach państwowym i archidiecezjalnym w Poznaniu.
• Władze pruskie po utracie niepodległości wprowadziły język niemiecki do urzędów i szkół oraz nadały naszym miejscowościom nazwy niemieckie: Przemęt–Priment, Przedmieście–Primentdorf (Przemęt wieś), Białagóra-Weissberg, Zaborowo–Unterwalden (Dolny Las). Przemęt należał wówczas do powiatu babimojskiego, którego siedzibę w 1887 r. przeniesiono do Wolsztyna.

Zał. Kasztelanowie przemęccy (w źródłach historycznych):

Historyczny urząd kasztelana przemęckiego po likwidacji kasztelanii przemęckiej sprawowali Wincenty z Szamotuł (1326), Bodzęta II (1355 –1362), Przybysław z Gryżyny (1370- 1372), Mikołaj (1386), Jan z Jezierzyc (1388), Sędziwój Gałązka z Gulczewa (1394–1406), Dobrogost z Mrowińska (1411-1413), Rafał z Leszna (1427-1467), Jan z Będlewa (1472), Maciej Prądzyński (1473-1478), Jan Bniński ze Śmigla (1487-1502), Hieronim Rodrażewski (1527-1532), Sędziwój Czarnkowski (1534-1543), Stanisław Łaski (1543-1560), Andrzej Opaliński (1563-1569), Piotr Potulicki (1569-1576), Jan Roszkowski (1578), Andrzej z Szelejewa (1642), Andrzej Opaliński (1563-1569), Piotr Potulicki (1569-1576), Marcin Żegocki (1631) ojciec Krzysztofa – starosty babimojskiego, Jan z Chomięcic (1697), Jan Morawski (1716) Krzysztof Mielżynski (1721) Adam Poniński (1721-1722) starosta babimojski, Mikołaj Skoraszewski (1729) Konstanty Marszewski (1737), Jan Twojrzański (1764), Rafał Gurowski (1764/1782) starosta wschowski, szambelan króla St. Poniatowskiego, Adam Szreniawa Kwilecki (1782-1793) ostatni kasztelan przemęcki.

Kiedy Przemęt był miastem?

Przez ile lat Przemęt był miastem, który prawa miejskie utracił w 1797 r.?

• Nie ma dokumentu o roku nadaniu Przemętowi praw miejskich, lecz są inne późniejsze dokumenty potwierdzające prawa miejskie Przemętu.
• Król Wł. Jagiełło w 1406 r. w Kościanie potwierdził prawa miejskie Przemętu. Kolejny król Zygmunt I Stary w 1545 r. też potwierdził prawa miejskie Przemętu nie podając ich rok nadania.
• W przewodniku po kościele poklasztornym Cystersów w Przemęcie wydanym w 2005 r. jest zapis „Miasto Przemęt założyli książęta przed rokiem 1303”.
• Na konferencji popularnonaukowej „Osiem wieków Ziemi Przemęckiej” w Przemęcie w 2010 r., prof. dr. hab. Zbyszko Górczak stwierdził, iż Przemęt uzyskał prawa miejskie kilkanaście lat wcześniej niż przed 1311 r. gdy rozpoczął swoje urzędowanie wspomniany wójt Szyban. Prawdopodobnym założycielem naszego miasta był wówczas książę głogowski Henryk I, który wiosną 1296 r. opanował południową Wielkopolskę i umacniał swoje rządy poprzez zakładanie nowych miast m.in. Przemętu.
• Reasumując: Przemęt był miastem(civitas) przypuszczalnie przez 501 lat (od 1296 do 1797). 

                                                                           /-/ Antoni Fornalski